Odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną wydaniem niezgodnego z prawem orzeczenia.

Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej.

Uszczegółowienie tej zasady znalazło swoje odzwierciedlenie w art. 417 k.c., zgodnie z którym za szkodę wyrządzoną przez niegodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tą władzę z mocy prawa.

Stosownie zaś do art. 4171 §  2. stanowiącego przepis szczególny w stosunku do 417 k.c. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej. Odnosi się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.”

Niezgodność z prawem prawomocnego orzeczenia wyjaśniają rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego:

Wyrok SN z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35

Orzeczeniem niezgodnym z prawem – w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. w zw. z art. 4171 § 2 k.c. – jest orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa.”

Postanowienie SN z dnia 30 września 2008 r., III CNP 50/08, OSNC-ZD 2009, nr 2, poz. 59

Przy ocenie wyroku z punktu widzenia art. 4171 § 2 k.c. oraz art. 4241 k.p.c. istotne znaczenie ma tylko treść rozstrzygnięcia; wyrok może być zgodny z prawem, tj. w sposób prawidłowy orzekać o przedstawionym pod osąd roszczeniu, mimo obrazy – także licznych, a nawet powodujących nieważność postępowania – przepisów prawa procesowego.”

W postępowaniu procesowym z reguły chodzi o wyrok sądu drugiej instancji kończący postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe.

W postępowaniu nieprocesowym będą to postanowienia co do istoty sprawy sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie, jeżeli przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego postanowienia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe.

W wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego, wolności konstytucyjnych albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje też od orzeczeń sądu pierwszej instancji albo orzeczeń sądu drugiej instancji kończących postępowanie w sprawie, jeżeli strona nie skorzystała z przysługujących jej środków prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie postanowienia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych, co wynika z art. 4241 § 2 oraz art. 5192 § 2 k.p.c.

Jak wskazano powyżej stosownie do art. 417¹§2 k.p.c. odpowiedzialność władzy publicznej za szkodę wyrządzoną wydaniem niezgodnego z prawem orzeczenia wymaga tzw. „prejudykatu” czyli stwierdzenia we właściwym postępowaniu sądowym tej niezgodności tj. postępowaniu ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku sądowego(art. 424¹ k.c. i nast.)

W przypadku spraw podlegających jurysdykcji sądów powszechnych w sprawach cywilnych kwestia uzyskania prejudykatu została uregulowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego tj. art. 4241–42412, określających skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądu.

Warto w tym miejscu przytoczyć Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2010 r. o sygn. akt II CNP 76/10: „ Uzyskanie prejudykatu stwierdzającego, że prawomocne orzeczenie, które wyrządziło szkodę jest niezgodne z prawem, jest warunkiem dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa tylko w przypadku tych orzeczeń sądowych, co do których można wnieść skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, tj. wyroków, postanowień w postępowaniu nieprocesowym orzekających co do istoty sprawy kończących postępowanie w sprawie oraz innych orzeczeń w stosunku do których przepisy szczególne przewidują możliwość wniesienia takiej skargi, np. w art. 11481 § 3 k.p.c., czy art. 11511 § 3 k.p.c. W przypadku pozostałych prawomocnych orzeczeń – co do których nie jest dopuszczalna skarga o stwierdzenie ich niezgodności z prawem – nie jest konieczne uzyskanie takiego prejudykatu jako warunku dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej od Skarbu Państwa. „

Przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa

Stosownie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001 r., o sygn. SK 18/00 przesłanki, których zaistnienie skutkuje odpowiedzialnością Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przez bezprawne działanie organu władzy publicznej – czyli również wydanie niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia wskazać należy:

wystąpienie szkody,

wykonywanie funkcji władzy publicznej,

wyrządzenie szkody działaniami organu władzy publicznej,

działanie organu władzy publicznej było niezgodne z prawem.

Wystąpienie szkody:

W polskim prawie cywilnym nie występuje co prawda legalna definicja szkody, ale z pewnością można odwołać się orzecznictwa, które wypracowało pojęcie szkody na mieniu. Dla przykładu, w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 2015 roku (sygn. akt I ACa 1141/14) czytamy, że ”Szkoda to uszczerbek występujący w sferze interesów, zwłaszcza majątkowych, danego podmiotu, obejmujący różnicę między stanem istniejącym po jej wyrządzeniu a hipotetyczną sytuacją, która istniałaby, gdyby do niej nie doszło.”

Wykonywanie władzy publicznej

Pojęcie władzy „publicznej” w rozumieniu art. 77 ust. 1 Konstytucji obejmuje wszystkie władze w sensie konstytucyjnym – ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Niewątpliwie wydanie przez Sąd niezgodnego z prawem orzeczenia czy ostatecznej decyzji przez organ administracyjny stanowi wykonywanie władzy publicznej.

Niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej

Obowiązujące w prawie polskim zasady odpowiedzialności za wykonywanie władzy publicznej, w tym władzy sądowniczej, zostały ukształtowane pod wpływem regulacji konstytucyjnej art. 77 ust. 1. Odpowiedzialność ta jest oparta na kryterium obiektywnym wyrażającym się w przesłance bezprawności zachowania podmiotu władzy publicznej, polegającego na ingerencję w sferę dóbr chronionych jednostki i jej interesów sprzecznie z obowiązującym prawem, a więc wymienionymi art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są:

  • Konstytucja,

  • ustawy,

  • ratyfikowane umowy międzynarodowe,

  • rozporządzenia,

  • akty prawa miejscowego (na obszarze działania organów, które je ustanowiły).

Ponadto do źródeł prawa powszechnie obowiązującego zalicza się ustawy o zmianie Konstytucji, rozporządzenia z mocą ustawy wydane na podstawie art. 234 Konstytucji i inne nieuchylone akty prawne o mocy ustawy. Dotyczy to obowiązujących rozporządzeń Prezydenta RP z mocą ustawy wydanych w okresie II Rzeczypospolitej i dekretów wydanych w okresie tzw. Polski Ludowej.

Podsumowanie

Mając na uwadze rozważania podjęte w niniejszym artykule, podsumować należy, iż podmiot (osoba fizyczna, osoba prawa), która w wyniku niezgodnego z prawem orzeczenia lub decyzji administracyjnej doznała szkody ma roszczenie odszkodowawcze do Skarbu Państwa, który jest odpowiedzialny za szkody wyrządzone wykonywaniem władzy publicznej. Warunkiem przypisania takiej odpowiedzialności jest:

wystąpienie szkody np. uszczerbek w majątku przedsiębiorcy,

wykonywanie funkcji władzy publicznej np. przez Sąd wydający postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności wyrokowi,

wyrządzenie szkody działaniami organu władzy publicznej,

działanie organu władzy publicznej było niezgodne z prawem np. z przepisami kodeksem postępowania cywilnego,

Do uzyskania odszkodowania niezbędne jest również stosownie do art. 417¹§2 k.p.c. uzyskanie tzw. „prejudykatu” czyli stwierdzenia we właściwym postępowaniu sądowym niezgodności orzeczenia lub decyzji, która wywołała szkodę. Jednocześnie podkreślić należy, iż uzyskanie prejudykatu nie zawsze jest możliwe np. w sprawach egzekucyjnych, co jednak nie wyłącza odpowiedzialności Skarbu Państwa.

Autor: Adwokat Mariusz Stelmaszczyk i Aplikant Adwokacki Piotr Zieliński

Kontakt: kom: + 48 697 053 659 lub tel: + 48 22 629 00 36

Podziel się na:
  • Facebook
  • Google Bookmarks
  • Blip
  • Blogger.com
  • Flaker
  • Gadu-Gadu Live
  • Google Buzz
  • RSS
  • StumbleUpon
  • Twitter
  • Wykop
  • Drukuj
  • Poleć
  • LinkedIn
Ten wpis został opublikowany w kategorii artykuły. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


+ 9 = 10

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>